MØRKT: Sidan vi står opp omtrent til same tid sommar og vinter, og er mesteparten av dagen inne, vil mørketida gje lite dagslys. Foto: Rune Stoltz Bertinussen / NTB scanpix
MØRKT: Sidan vi står opp omtrent til same tid sommar og vinter, og er mesteparten av dagen inne, vil mørketida gje lite dagslys. Foto: Rune Stoltz Bertinussen / NTB scanpix

Hjernens mørketid

Dette skjer i hjernen viss du får for lite dagslys.

Du har kanskje merka endringar i søvnmønster og humør etter kvart som haustmørket har kome sigande? Det har ei biologisk forklaring. Lyset påverkar nemleg «søvnhormonet» melatonin og er den viktigaste faktoren for døgnrytmen din.

– Døgnrytmen vår blir regulert frå eit område i hjernen som heiter suprachiasmaticus nucleus (SCN), som også blir skildra som den biologiske klokka vår, fortel Siri Waage, senterkoordinator ved Nasjonal kompetanseteneste for søvnsjukdommar (SOVno) og postdoktor ved Universitetet i Bergen.

Den indre døgnrytmen hos menneske er vanlegvis litt lenger enn 24 timar, gjerne nærmare 25 timar.

– Det vil seia at du vil vakna opp cirka ein time seinare kvar dag utan vekkjarklokke eller andre tidsgjevarar, som til dømes skiftet mellom lys og mørke, som stiller tilbake døgnrytmen vår kvar dag, seier ho.

Artikkelen held fram under biletet

HORMON FOR MØRKET: Produksjonen av søvnhormonet melatonin stig om kvelden og er høgst i mørket. Derimot blir produksjonen hemma når auga fangar opp lys.
HORMON FOR MØRKET: Produksjonen av søvnhormonet melatonin stig om kvelden og er høgst i mørket. Derimot blir produksjonen hemma når auga fangar opp lys.

Manglande eller uheldig lyseksponering kan bidra til døgnrytmeforstyrringar. Ifølgje SOVno rapporterer heile 90 prosent av den vaksne befolkninga at dei føler ein forskjell i humør, søvn og kor vakne dei er om vinteren samanlikna med sommaren. Viss plagene blir så store at heile livsførselen blir endra, kan personen få diagnosen vinterdepresjon. Undersøkingar tyder på at 5– 10 prosent av befolkninga lir av vinterdepresjon.

Auga forbinder

Suprachiasmaticus nucleus (SCN) i hjernen heng direkte saman med netthinna til auga, og effekt til lyset på døgnrytmen går via auga.

– Når lyset treffer netthinna, går informasjonen via den optiske nerva til denne kjernen i hjernen, fortel Waage.

«Søvnhormonet» melatonin er også involvert i denne prosessen. Thorbjörn Laike, professor i miljøpsykologi ved Lunds universitet, har forska mykje på korleis lys påverkar oss. Han utdjupar:

– På netthinna har vi spesielle reseptorar. I tillegg til tappar og stavar – som regulerer kva du ser – har vi nokre lysømfintlege celler, såkalla ganglieceller, som fangar opp lyssignal.

Fascinerande nok kan desse gangliecellene fungera også hos blinde personar. Sjølv om blinde ikkje ser dagslyset, kan gangliecellene fanga opp informasjon om at det er der, og ut frå det bidra til å regulera døgnrytmen.

Artikkelen held fram under biletet

VANLEG: Heile 90 % av den vaksne befolkninga seier at dei føler ein skilnad i humør, søvn og det å vera vaken om vinteren samanlikna med sommaren.
VANLEG: Heile 90 % av den vaksne befolkninga seier at dei føler ein skilnad i humør, søvn og det å vera vaken om vinteren samanlikna med sommaren.

Signala frå gangliecellene blir sende til SCN, som så sender signal vidare til epifysen, som skil ut hormonet melatonin. Produksjonen av melatonin stig om kvelden og er høgast i mørket. Det er derfor blitt karakterisert som natt- og mørke-hormonet. Produksjonen av hormonet blir derimot hemma når auga fangar opp lys. Til gjengjeld skil binyrebarken ut kortisol, eit hormon som gjer at du kjenner deg meir vaken.

– Vi står opp omtrent samtidig vinter og sommar, og er mykje av den vakne tida inne. Får vi ikkje nok dagslys, kan det føra til søvnforstyrringar, seier Laike.

Morgonlyset viktigast

Men SCN er ikkje like sensitiv for lys til alle tider på døgnet. Døgnrytmen har eit botnpunkt, som blir kalla nadir, som skjer ein til to timar før vi normalt vaknar opp.

– Dess lengre tid frå nadir lyseksponeringa går føre seg, dess mindre effekt har det. Lyseksponering nær nadir gjev størst effekt. Difor er det viktig med dagslys om morgonen, og vi rår til minst 30 minutt dagslys dagleg, helst tidleg om morgonen, seier Waage.

Lesebrett, PC-ar og mobiltelefonar utgjer ei ytterlegare utfordring for den biologiske døgnrytmen. Der brukar nemleg gjerne LED-teknologi, som byggjer på det kortbølgja, blå lyset.

– Gangliecellene er spesielt sensitive for det kortbølgja området av lyset, fortel Laike.

Blir du eksponert for mykje slikt lys på kveldstid, kan du slita med å få sova, og søvnkvaliteten kan bli dårlegare.

– Fleire nyare studiar indikerer at når vi brukar eit lesebrett, som en iPad, kan det blokkera melatoninproduksjonen, som vi treng mykje av om natta. Særleg viss du held brettet for nær auga. Nokre menneske blir påverka meir enn andre, seier Laike.

(©NPK)

Til toppen