HÔLETE: Dr. philos Johan Mattsson syner korleis husbukken har herja med veggen på ein av bygningane på Otternes. (Bilde: )

Vart rusta til krig mot husbukken

Sogn er eitt av temmeleg få område i Noreg med husbukk. Deltakarane på  kurset om skadeinsekt på Otternes i Aurland fortalde om reine husbukkorkestera i gamle hus.

Aurland: - Alt som gjer det vanskelegare for husbukken monnar.

Johan Mattsson, dr. philos og fagsjef i Mycoteam - ei verksemd som jobbar med å motverka skadeedyr - heldt denne helga heildagskurs for huseigarar, handverkarar og andre med interesse for å læra meir om skadedyr og korleis ein kan avgrensa skadene.

For, nokon mirakelkur mot slikt som husbukk finst ganske enkelt ikkje.

- Der det er mest utsett for fukt og mykje eksponert for sol, ser me gjerne får dei største skadene, fortalde Mattsson.

Veit lite nøyaktig om utbreiinga

Kurset vart halde på klyngjetunet Otternes i Aurland, der mange av bygningane er angripne av husbukk. 

- Det kan vera veldig lokale angrep, sa skadedyreksperten.

Særskild tømmeret som ligg langt nede mot bakken på bygningane er utsett. Fordi dette tømmeret er lite beskytta av taket, det kan koma fukt frå grunnen og sola kjem lett til på dette tømmeret.

- Er i tillegg veggen austvendt så du får morgonsol i kombinasjon med rå luft frå natta så det dannar seg dugg på veggen har du ypparlege tilhøve for husbukk, sa Mattsson

Fagsjefen synte også eit kart over utbreiinga av husbukk i Noreg. Slik sett er me "uheldige" her i Sogn, for det er ikkje mange område i landet som har husbukk. Skladedyret er vesentleg meir utbreidd lengre sør i Europa, så Noreg ligg i randsona. Den lever dessutan berre i låglandet, Mattsson antyda at kjem ein opp i 400 høgdemeter byrjar det å bli tøft for husbukken.

Artikkelen held fram under biletet

KLYNGJETUN: Kurset vart halde på vakre Otternes i Aurland.
KLYNGJETUN: Kurset vart halde på vakre Otternes i Aurland. Foto:  Ole Ramshus Sælthun

 

I krig med husbukken

Mest utbreidd er den på deler av søraustlandet, men di lengre nord ein kjem, di meir fråverande blir den.

- Dette er interessant, for me veit eigentleg veldig lite om den faktiske utbreiinga, sa Matsson.

Det vart gjort kartleggingar av husbukk for 50 år sidan - i 1967. Men grunnlagsmaterialet er vekke og registreringane ikkje alltid like nøyaktige.

- Det er registrert husbukk i Lekanger i Gildeskål kommune i Nordland. Og det er pussig, for det er urimeleg at det finst husbukk så langt nord, sa Mattsson, og spurde deltakarane om dei hadde nokon idè om kva som kunne vera forklaringa på dette.

Fasiten viste seg å vera at "Lekanger" var blanda i hop med "Leikanger" i Sogn.

- For her er det funne masse husbukk, fortalde Mattsson.

Så er det jo tusenkronersspørsmålet - what to do med husbukk? For det kan vera ganske plagsamt; fleire av deltakarane fortalde om reine husbukkorkester i gamle hus og at dei var i reine krigen med skadedyret.

Nokon mirakelkur hadde ikkje Mattsson, men han meinte at gassing var eit dyrt og heller dårleg alternativ.

- Det er effektivt der og då, men ein oppnår berre å utrydda nokre generasjonar. Så blir det betre nokre år før dei er tilbake med full styrke. Dessutan er gassing svært dyrt.

Artikkelen held fram under biletet

INGEN MIRAKELKUR: Dr. philos Johan Mattsson forklarde at det ikkje finnst nokon mirakelkur mot husbukk, men at fleire skadeavgrensande tiltak i kombinasjon kan hjelpa mykje på.
INGEN MIRAKELKUR: Dr. philos Johan Mattsson forklarde at det ikkje finnst nokon mirakelkur mot husbukk, men at fleire skadeavgrensande tiltak i kombinasjon kan hjelpa mykje på. Foto:  Ole Ramshus Sælthun

 

Saltoppløysing, utbyting av materiale og "lokkemateriale"

Fleire av deltakarane fortalde om eigne erfaringar, og eit rimeleg verkemiddel Beat Friedrich i Solvorn Laft og Bygg nemnde på, var å sprøyta ei saltoppløysing på dei husbukkutsette områda - vesentleg meir miljøvennleg og rimelegare enn gift.

Ein annan moglegheit er å byta ut angripe materiale med nytt eller anna materiale.

- Trevirke med stor del av kjernemateriale er mindre utsett fordi husbukken i liten grad kjem seg inn i kjerna. Moderne, kunstig materiale eller impregnert materiale blir ikkje angripe, sa Mattsson.

Arkitekt Gøran Johansen lurde på korleis ei meir kreativ løysing ville fungera:

- Kan ein plassera materiale i nærleiken av eit hus med husbukk og "lokka" ut skadedyra med dette?

Husbukken kan nemleg fly, så den kjem seg effektivt frå a til b.

- Me prøvde noko slikt i Lærdal, men me gjorde det nok ikkje heilt rett. Mellom anna erfarte me at for at det skulle fungera i nokon grad måtte me plassera "lokkematerialet" heilt inntil veggen eller området med husbukk, ikkje eit stykkje unna. Men det er heilt klart ein god idè, for nytt materiale av rett type er heilt klart attraktivt for husbukken, sa skadedyreksperten.

Artikkelen held fram under biletet

ERFARINGAR: Deltakarane på kurset fortalde både om sine eigne problem med husbukk og erfaringar dei har frå
ERFARINGAR: Deltakarane på kurset fortalde både om sine eigne problem med husbukk og erfaringar dei har frå "krigsføringa" dei har hatt mot skadedyret. Foto:  Ole Ramshus Sælthun

- Verkar som me trefte eit behov

 
Kurset vart arrangert av Nærøyfjorden verdsarvpark i samarbeid med stiftinga Otternes bygdetun; det var også løyvd midlar frp Norsk kulturminnefond til kurset.
 
Prosjektleiar for kulturminne og formidling i Nærøyfjorden verdsarvpark, Gry Mørk, forklarar kvifor eit slikt kurs er viktig
 
- For å auka kunnskap og bevisstleik rundt denne typen problematikk. Det er mykje folk som eig gamle hus, og då er det nyttig å vita kva ein skal gjera om ein har problem med sopp og skadeinnsekt. Og det er viktig å ha fokus på dette så folk veit kva dei kan støyta på når dei skal setja i stand eit gamalt hus. Eg er også glad for at det kom ein handverkar, for dei kan gi kunnskapsbaserte råd i slike saker. Me trur og det er verdifullt med ein møteplass mellom handverkarar og huseigarar så dei kan diskutera, knyta kontaktar og vita om kvarandre.
 
Ho fortel attendemeldingane etter kurset med 16 deltakarar var gode.
 
- Det verkar som me trefte eit behov. Mange høyrer at ein bør gjera slik eller slik om ein får husbukk eller sopp, men at dei då får høyra råd frå fagfolk med oppdatert kunnskap er viktig. Verdsarvparken prøver å arrangera ulike typer kurs som har med handverk og byggjetradisjon å gjera. Så har folk ønskjer om kurs som går på handverk og byggjetradisjon må dei svært gjerne spela det inn til oss.
 
Dei nasjonale Kulturminnedagane starta opp laurdag, same dag som kurset vart halde. Tema for årets dagar er "Kulturminner i samfunnet si teneste", og Nærøyfjorden verdsarvpark held tre arrangement i samband med dagane.
 
- Me har arrangert ein stølsdag på Langhuso og skal arrangera ein kulturhistorisk tur frå Stalheim over Brekkedalen og Jordalen 8. oktober., seier Mørk.
Til toppen